Një zbritje nëpër vorbull


Kriza e refugjatëve i ofron Evropës një shans unik për ta ripërcaktuar vetën, për ta shënuar dallimin e saj nga të dy polet që e kundërshtojnë atë: neoliberalizmi anglo-sakson dhe ‘vlerat aziatike’- të kapitalizmit të injektuar autoritar. Ata që ankohen për rënien e vazhdueshme të Bashkimit Evropian duket se idealizojnë të kaluarën e saj – për BE-në ende ‘demokratike, për humbjen e së cilës atyre tani u vjen keq, që në fakt nuk ekzistonte kurrë. Politika e BE-së e kohëve të fundit është vetëm një përpjekje e dëshpëruar për ta bërë Evropën të arsyeshme përballë kapitalizmit të ri botëror. Kritika e zakonshme e të majtës liberale ndaj BE-së se kjo gjë në thelb është në rregull, se është vetëm diçka në lidhje me “deficitin demokratik” – e tradhëton të njëjtin naivitet sikur kritikët e vendeve ish-komuniste të cilët në thelb e mbështesnin atë, porse ankoheshin për mungesën e demokracisë. Në të dy rastet, megjithatë, këto kritika miqësore nuk arritën të kuptojnë se ‘deficiti i demokratik’ ishte i nevojshëm, pjesë ndërtuese e strukturës.Por unë jam këtu edhe më shumë një pesimist skeptik. Kohëve të fundit, kur kam qenë duke iu përgjigjur pyetjeve nga lexuesit e Süddeutsche Zeitung rreth krizës së refugjatëve, pyetja që tërhoqi për shumë kohë vëmendjen më të madhe ishte pikërisht demokracia, por me një përdredhje të djathtë populiste: kur Angela Merkel bëri ankesën e saj të famshme publike duke ftuar qindra e mijëra në Gjermani, çfarë ishte legjitimim demokratik për të? Ajo që i dha të drejtën për të sjellë një ndryshim të tillë rrënjësor në jetën gjermane pa konsultim demokratik? Pika ime këtu, sigurisht, nuk është për të mbështetur populistët anti-emigrantë, por për të vënë në mënyrë të qartë kufijtë e legjitimimit demokratik. E njëjta gjë vlen edhe për ata që mbrojnë një hapje radikale të kufijve: a janë të vetëdijshëm ata se, meqë demokracitë tona janë demokraci e komb-shtetit, kërkesa e tyre është e barabartë me një pezullim të demokracisë – një transformim gjigand dhe themelor duhet të lejohet të ndikojë në një vend pa konsultim demokratik me popullsinë e saj? (Përgjigja mund të ketë qenë, sigurisht, se refugjatëve duhet t’u ipet e drejta e votës – por kjo është e qartë se nuk është e mjaftueshme, pasi kjo është një masë që mund të ndodhë vetëm pasi refugjatët të jenë integruar në sistemin politik të një vendi. ) një problem i ngjashëm lind edhe me thirrjet për transparencë në vendimet e BE-së: çfarë kam frikë, për shembull, është se pasi në shumë vende shumica e publikut nuk kishte asnjë dëshirë për t’i ardhur në ndihmë Greqisë, duke i bërë negociatat me Greqinë publike do të bënte që përfaqësuesit e këtyre vendeve të mbronin masat e ashpra ndaj Greqisë … Ne hasim këtu në problemin e vjetër: çfarë ndodh me demokracinë kur shumica është e prirur që të votojë për, të themi, ligje raciste dhe seksiste? Unë nuk kam frikë që të nxjerrë përfundimin se politika emancipuese nuk duhet të detyrohet a priori nga procedurat formale-demokratike të legjitimimit. Jo, njerëzit shpesh nuk e dinë se çfarë duan ose nuk e duan atë që ata e dinë, ose ata thjesht duan gjënë e gabuar. Nuk ka asnjë rrugë të shkurtër këtu.

Pra, ku është është Evropa sot? E shtrirë në darë të mëdha që përfshijnë Amerikën nga njëra anë dhe Kinën nga ana tjetër. Amerika dhe Kina shikuar metafizikisht janë të dyja të njëjta: i njëjtë është furi i pazgjidhur dhe i pashpresë i teknologjisë dhe organizimi i njeriut të parrënjë mesatar. Kur qoshet më të largëta të globit kanë qenë të pushtuara teknologjikisht dhe mund të shfrytëzoheshin ekonomikisht; kur çdo incident që ju pëlqen, në çdo vend që ju pëlqen, në çdo kohë që ju pëlqen, të bëhet i kapshëm aq shpejt ashtu si ju pëlqen; kur nëpërmjet mbulimit të drejtpërdrejtë të mediave ju mundeni që në të njëjtën kohë në njëherazi të ‘provoni’ një betejë në një shkretëtirë të Irakut dhe një performancë të operas në Pekin; kur, në një rrjet dixhital global koha nuk është gjë tjetër veçse shpejtësi, ankth dhe njëkohësi e çastit; kur një fitues në një reality show televiziv llogaritet si njeri i madh i një populli; atëherë po, ende duket si një spektër mbi gjithë këtë zhurmë pyetja: për çfarë? – Për ku? – Dhe çfarë pastaj?

Të gjithë ata që janë të njohur me Hyrjen në Metafizikë të Hajdegeri (Einführung in die Meta-physik) lehtë do ta njohin në këtë paragraf një parafrazim ironik nga diagnoza e tij për situatën në Evropë në mes të viteve 1930. Sot ka një nevojë në mes ne evropianëve për atë që Heidegger e ka quajtur Auseinandersetzung ( ‘konfrontim interpretues) me të tjerët jo-evropianë, si dhe me të kaluarën e vet Evropës, në të gjithë qëllimin e saj, nga rrënjët e saj të lashta Judeo-krishtere e deri te ideja e fundit e ndjerë e shtetit social. Sot Evropa është e ndarë në mes të ashtuquajturit modeli anglo-sakson -që të pranojë idenë e ‘modernizimit’ (stenografi për përshtatjen me rregullat e rendit të ri botëror) – dhe modeli gjermano-francez, i cili është për ruajtjen sa më shumë të mundshme të shtetit “të vjetër Evropian ‘ të mirëqenies së pasluftës. Edhe pse të kundërta, këto opsione janë në fakt dy anët e së njëjtës medalje, e cila është arsyeja pse qëllimi ynë nuk duhet të jetë as te kthimi në ndonjë formë të idealizuar e së kaluarës – të dy këto modele janë të fikura në mënyrë të qartë – e as për të bindur veten, si europianë, se nëse ne jemi që të mbijetojmë si fuqi botërore, atëherë ne duhet të akomodojmë veten sa më shpejtë të jetë e mundur për tendencat e fundit të globalizimit (të cilat, në çdo rast, Evropa tashmë është duke i bërë). Gjithashtu detyra jonë nuk duhet për të sjellë atë që është ndoshta opsioni më i keq, një “sintezë kreative ‘në mes të traditave evropiane dhe globalizimit, me qëllim të arritjes së diçkaje që tentohet të quhet” globalizimi me fytyrë evropiane’.

Çdo krizë është në vetvete nxitje e një fillimi të ri, çdo dështim i masave pragmatike afatshkurtra (për shembull, i riorganizimit financiar të Bashkimit Evropian) është një bekim i fshehur, një mundësi për të rishikuar themelet tona të vërteta. Ajo që na duhet

është një Wiederholung, një “rikthim-përmes-përsëritjes ‘: nëpërmjet një angazhimi kritik me të gjithë traditën evropiane duhet të përsërisë pyetjen ” Çfarë është Evropa? ” ose më saktë Çfarë do të thotë për ne të qenurit evropianë? “, dhe duke bërë kështu të formulojmë një vizion të ri. Detyra është e vështirë. Kjo na detyron që të marrim rrezikun e madh të shkeljes në të panjohurën – por alternativë e saj e vetme është shkatërrimi i ngadalshëm, në të cilën administratorët e Bashkimit Evropian marrin pjesë me padurim.

Ndonjëherë fytyrat bëhen simbole: jo simbole të individualitetit të fortë të bartësve të tyre, por i forcave anonime pas tyre. A nuk ishte çmendurisht qesharak presidenti i Eurogrupit Jeroen Dijsselbloem, që ishte simbol i presionit brutal të BE-së për Greqinë? Kohët e fundit, marrëveshja e tregtisë ndërkombëtare TTIP (Partneriteti Transatlantik i Tregtisë dhe Investimeve) kishte fituar një simbol të ri: reagimi i ftohtë i komisionerit të BE-së për tregti Cecilia Malmström i cili, kur u pyet nga një gazetar se si ajo mund të vazhdojë promovimin e saj në TTIP përballë kundërshtimit masiv publik , u përgjigj pa turp kështu: “unë nuk e marr mandatin tim nga njerëzit evropianë’’. Në një akt të pakapërcyeshëm ironik, emri i saj i familjes është një variant i një “vorbulle” të rrezikshme.

Piktura e përgjithshme e ndikimit social të TTIP-së është mjaft e qartë: ajo qëndron për asgjë më pak se një sulm brutal mbi demokracinë. Askund nuk është kjo më e qartë se në rastin e të ashtuquajturës Zgjidhja e Kontesteve të Investitorëve-shtetërorë (ISDS), e cila lejon kompanitë që të padisin qeveritë nëse politikat e këtyre qeverive rezultojnë në humbje të fitimeve të këtyre kompanive. Kjo do të thotë thjesht se korporatat e pazgjedhura transnacionale mund të diktojnë politikat e qeverive të zgjedhura në mënyrë demokratike. ISDSs janë tashmë në vend në disa marrëveshjeve bilaterale të tregtisë, kështu që ne mund të shohim se si ato punojnë. Kompania suedeze e energjisë Vattenfall është duke paditur qeverinë gjermane për miliarda dollarë mbi vendimin e saj për heqjen nga përdorim të centraleve bërthamore në prag të katastrofës së Fukushimës. Një politikë publike-shëndetësore e vënë në vend nga një qeveri e zgjedhur në mënyrë demokratike, pra po kërcënohet nga një gjigant i energjisë për shkak të një humbjeje të mundshme të fitimeve. Por le të harrojmë për një moment këtë pamje të përgjithshme dhe të përqëndrohemi në një pyetje më specifike: çfarë do të thotë TTIP për prodhimin kulturor evropian? Në storien e vitit 1841 të Edgar Allan Poe-së ” ‘A Descent into the Maelström ‘ (Një zbritje nëpër vorbull), narratori rrëfen se si, me anije të thyer, ai shmanget nga thithja enjë vorbulle gjigante. Ai kujton fenomenin gjallërisht: si të trupa të mëdha që thitheshin nga kjo vorbull, aq më shpejtë ishte zbritja e tyre dhe se objektet sferike zhyteshin më së shpejti. Duke parë gjithë këtë ai e braktisi anijen e tij dhe u mbajt në një fuçi cilindrike deri sa ai shpëtoi pas disa orëve.

A nuk parashikojnë diçka të ngjashme ithtarët e të ashtuquajturit “përjashtim kulturor’? Përderisa kompanitë tona të mëdha ekonomike po thithen në vorbullën e tregut global, ndoshta ne mund të shpëtojmë produktet ‘e lehta’ anësore kulturore. Si? Duke përjashtuar produktet kulturore nga rregullat e tregut të lirë: duke i lejuar shtetet që të mbështesin prodhimin e tyre artistike (me subvencione shtetërore, taksa më të ulëta, etj), madje edhe nëse kjo do të thotë ‘konkurrencë e pandershme “me vendet e tjera. Franca, për shembull, këmbëngul se kjo është mënyra e vetme që të mbijetojë kinemaja e saj kombëtare nga kasaphanja blockbuster e Hollivudit.

A mund të punojë kjo jashtëzakonshmëria? Përderisa masa të tilla mund të luajnë një rol të kufizuar pozitiv unë shoh dy probleme. Së pari, në kapitalizmin e sotëm global kultura nuk është më vetëm një përjashtim, një lloj i superstrukturës së brishtë në rritje mbi infrastrukturën e ‘vërtetë’ ekonomike, por, gjithnjë e më shumë, një përbërës kryesor i rrjedhës së ekonomisë sonë ‘të vërtetë’. Më shumë se një dekadë më parë, Jeremy Rifkin e ka dizajnuar këtë fazë të re në ekonominë tonë “kapitalizmi kulturor’. Tipari përcaktues i kapitalizmit ‘postmodern ‘është komodifikimi i drejtpërdrejtë i vetë përvojës sonë. Gjithnjë e më pak ne blejmë produkte (objekte materiale) që ne duam vet; gjithnjë e më shumë, ne blejmë përvoja jetësore, përvoja të seksit, të ushqimi, komunikimit, konsumit kulturor. Duke bërë kështu ne jemi duke marrë pjesë në një mënyrë jetese – ose, si e vë shkurtimisht Mark Slouka, “ne bëhemi konsumatorët e vet jetëve tona’ . Ne nuk blejmë më objekte, në fund të fundit ne blejmë (kohën e) vetë jetës sonë. Në këtë mënyrë, nocioni i Michel Foucault i idesë së kthimit të dikujt (Vetëvetes) në një vepër arti konfirmohet papritur: Unë blej ushtrimet e mia trupore duke i vizituar klubet e fitnesit; blej ndriçim tim shpirtëror me anë të regjistrimit në kurse të meditimit transcendental; blej vetë eksperiencë të kënaqshme për veten time si ekologjikisht i ndërgjegjshëm duke blerë vetëm fruta organike; dhe kështu me radhë.

Problemi i dytë: edhe në qoftë se Evropa ka sukses në vendosjen e ‘përjashtimvee kulturore’ mbi TTIP, çfarë lloj i Evropës do t’i mbijetojë sundimit të TTIP? Pyetja pra, nuk është nëse kultura evropiane mund t’i mbijetojë TTIP-s, por çfarë do të bëjë TTIP për ekonominë tonë. A nuk do të bëhet Evropa ngadalë ashtu siç ishte Greqia e lashtë për Romën perandorake: një vend i preferuar për turistët amerikanë dhe kinezë, një destinacion për turizmin kulturor nostalgjik pa rëndësi efektive në botë?

Nga: Slavoj Zizek
Përktheu: Arlind Manxhuka

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s